สารก่อภูมิแพ้ในอาหาร: โรงอาหารพนักงานจัดการอย่างไร ตั้งแต่สูตรถึงไลน์ตัก

เที่ยงวันหนึ่งในโรงอาหารพนักงาน มีคนถามที่ไลน์ตักว่า "แกงเขียวหวานไก่วันนี้มีกุ้งไหม" คนตักตอบทันทีว่าไม่มี เพราะในถาดเห็นแต่ไก่กับมะเขือ แต่พริกแกงเขียวหวานส่วนใหญ่มีกะปิ ซึ่งทำจากกุ้งหรือเคย คำตอบที่ฟังดูถูกจึงอาจผิดสำหรับคนที่แพ้กุ้ง เรื่องแบบนี้คือหัวใจของการจัดการสารก่อภูมิแพ้ในอาหารในโรงอาหาร ปัญหามักอยู่ที่ซอสและเครื่องแกงที่ซ่อนอยู่ในสูตร ไม่ใช่ของที่มองเห็นในถาด
บทความนี้เขียนจากมุมคนทำงานครัวโรงอาหาร พาเดินดูทีละจุดว่าสารก่อภูมิแพ้เข้ามาในครัวทางไหน และฝ่ายบุคคลกับฝ่ายจัดซื้อควรเขียนอะไรลงในสัญญา ถ้าองค์กรกำลังมองหาผู้ดูแลครัวและไลน์อาหาร ดูรายละเอียดบริการบริหารจัดการโรงอาหารของเราได้ ส่วนสิ่งที่แต่ละคนกินได้ ควรเป็นไปตามคำแนะนำของแพทย์
สารก่อภูมิแพ้ในอาหาร มีอะไรบ้าง ตามกฎหมายไทย?
ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 450) พ.ศ. 2567 เรื่องการแสดงฉลากของอาหารในภาชนะบรรจุ กำหนดสารก่อภูมิแพ้ไว้สิบกลุ่ม ได้แก่ ธัญพืชที่มีกลูเตน สัตว์น้ำที่มีเปลือกแข็ง ไข่ ปลา ถั่วลิสง ถั่วเหลือง นม ถั่วที่มีเปลือกแข็ง ซัลไฟต์ และหอยกับหมึก กลุ่มหอยและหมึกเพิ่มเข้ามาจากประกาศฉบับเดิมที่มีเก้ากลุ่ม ครัวไทยควรจับตากลุ่มนี้ เพราะซอสหอยนางรมอยู่ในเมนูผัดแทบทุกจาน
ตารางด้านล่างแปลงรายการเป็นภาษาครัว ว่าแต่ละกลุ่มมักซ่อนอยู่ที่ไหน
| กลุ่มสารก่อภูมิแพ้ | มักซ่อนอยู่ในครัวไทยในรูปของ |
|---|---|
| ธัญพืชที่มีกลูเตน เช่น ข้าวสาลี | แป้งชุบทอด เกล็ดขนมปัง บะหมี่ เกี๊ยว ซีอิ๊วและซอสปรุงรสหลายยี่ห้อ |
| สัตว์น้ำที่มีเปลือกแข็ง เช่น กุ้ง ปู กั้ง | กะปิในพริกแกงและน้ำพริก กุ้งแห้ง มันกุ้ง |
| ไข่ | แป้งชุบทอดบางสูตร บะหมี่ไข่ มายองเนส |
| ปลา | น้ำปลา ปลาร้า ลูกชิ้นปลา ทอดมัน |
| ถั่วลิสง | ถั่วคั่วในผัดไทยและส้มตำ น้ำจิ้มสะเต๊ะ ขนมไทยบางชนิด |
| ถั่วเหลือง | เต้าหู้ ซีอิ๊ว เต้าเจี้ยว น้ำเต้าหู้ โปรตีนเกษตร |
| นมและผลิตภัณฑ์จากนม | นมข้นในชาและกาแฟ เนย ครีม ชีส ขนมอบ |
| ถั่วที่มีเปลือกแข็ง เช่น อัลมอนด์ มะม่วงหิมพานต์ | ไก่ผัดเม็ดมะม่วงหิมพานต์ ขนมอบ ธัญพืชอบกรอบ |
| ซัลไฟต์ ตั้งแต่สิบมิลลิกรัมต่อกิโลกรัมขึ้นไป | ผลไม้แห้ง ผักดองและเครื่องดื่มบางชนิด ให้ดูจากฉลาก |
| หอยและหมึก | ซอสหอยนางรม หอยลาย ปลาหมึกสดและปลาหมึกแห้ง |
คนที่แพ้กุ้งมักไม่ได้หยิบกุ้งทั้งตัว แต่อาจเจอกะปิในน้ำพริกข้างถาดผักต้ม
ประกาศเรื่องฉลากนี้ ใช้กับอาหารในโรงอาหารด้วยหรือไม่?
ประกาศฉบับนี้ว่าด้วยอาหารในภาชนะบรรจุ จึงเกี่ยวกับสินค้าแพ็กในร้านค้าสวัสดิการโดยตรง ส่วนอาหารปรุงสดที่ตักเสิร์ฟไม่มีฉลากแบบเดียวกัน ถึงอย่างนั้น โรงอาหารก็ใช้รายการสิบกลุ่มนี้เป็นกรอบภายในได้ เพราะพนักงานคุ้นกับคำว่า "ข้อมูลสำหรับผู้แพ้อาหาร" อยู่แล้ว ถ้าต้องการคำตอบด้านกฎหมายสำหรับกรณีของตัวเอง ควรสอบถามสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา
เดินดูครัวทีละจุด สารก่อภูมิแพ้เข้ามาทางไหนบ้าง?
จากหน้างาน จุดที่ข้อมูลหลุดบ่อยมีห้าจุด เรียงตามเส้นทางจากสูตรถึงจานของพนักงาน
จุดแรก สูตรอาหาร ทำตารางสารก่อภูมิแพ้ให้ทุกเมนู
เริ่มจากตารางเดียวที่ทั้งครัวใช้ร่วมกัน ฝั่งอังกฤษเรียกว่า allergen matrix แถวเป็นชื่อเมนู คอลัมน์เป็นสิบกลุ่ม แล้วติ๊กว่าเมนูไหนมีอะไร ต้องลงถึงระดับเครื่องปรุง ไม่ใช่แค่วัตถุดิบหลัก ผัดกะเพราไก่ที่ดูเรียบง่าย อาจติ๊กได้ทั้งปลาจากน้ำปลา หอยจากซอสหอยนางรม และถั่วเหลืองกับข้าวสาลีจากซีอิ๊ว ถ้าเสิร์ฟพร้อมไข่ดาวก็ต้องเพิ่มช่องไข่
ตารางต้องมีคนรับผิดชอบหนึ่งคน และแก้ก่อนวันเสิร์ฟทุกครั้งที่สูตรเปลี่ยน
จุดที่สอง ห้องรับของ เปลี่ยนยี่ห้อซอสเท่ากับเปลี่ยนข้อมูล
ซัพพลายเออร์ส่งซอสยี่ห้ออื่นมาแทนเพราะของขาด สูตรเหมือนเดิม แต่ส่วนประกอบในขวดอาจเปลี่ยน ทีมรับของควรอ่านบรรทัด "ข้อมูลสำหรับผู้แพ้อาหาร" บนฉลากทุกครั้งที่มีของทดแทน และแจ้งคนดูแลตารางให้ปรับในวันเดียวกัน ขั้นตอนตรวจรับเรื่องอื่นอ่านต่อได้ที่คู่มือตรวจรับวัตถุดิบโรงอาหาร
จุดที่สาม โต๊ะเตรียมและเตา น้ำมันทอด เขียง และกระทะใบเดียวกัน
การปนเปื้อนข้ามของสารก่อภูมิแพ้ในครัวโรงอาหารส่วนมากไม่ได้มาจากความตั้งใจ แต่มาจากความเร่ง เช่น ทอดกุ้งชุบแป้งกับมันฝรั่งทอดในน้ำมันหม้อเดียวกัน หรือผัดเมนูใส่ถั่วแล้วล้างกระทะแค่ผ่านน้ำ วิธีที่ทำได้จริงคือแยกหม้อทอดสำหรับของทะเล กำหนดสีเขียงและภาชนะ และวางลำดับการผลิตให้เมนูที่ไม่มีสารก่อภูมิแพ้หลักทำก่อนเมนูที่มี
จุดที่สี่ ไลน์ตัก ทัพพีประจำถาดและป้ายที่อ่านทันก่อนถึงคิว
บนไลน์ตัก ทัพพีที่ย้ายถาดเพียงครั้งเดียวก็พาส่วนผสมข้ามเมนูได้ ให้ทุกถาดมีทัพพีของตัวเอง เวลาเติมอาหารให้เปลี่ยนทั้งถาดแทนการเทของใหม่ทับของเดิม และวางป้ายเมนูหน้าถาดทุกถาด ข้อมูลบนป้ายต้องตรงกับตารางของวันนั้น ไม่ใช่ป้ายเก่าที่ใช้ซ้ำ ถ้าคนตักไม่รู้คำตอบ ให้บอกว่า "ขอเช็กก่อน" ดีกว่าตอบจากสิ่งที่เห็น
จุดที่ห้า ของว่างและร้านค้าสวัสดิการ อ่านคำว่า "อาจมี"
สินค้าแพ็กในร้านค้าสวัสดิการมีฉลากอยู่แล้ว ข้อความ "มี..." หมายถึงใช้เป็นส่วนประกอบ ส่วน "อาจมี..." หมายถึงอาจปนเปื้อนจากกระบวนการผลิต ถ้ามีพนักงานแพ้ถั่วหลายคน อาจรวมสินค้าที่ฉลากไม่ระบุถั่วไว้มุมเดียวกันให้เลือกง่ายขึ้น แนวคิดการคัดสินค้าเพิ่มเติมอยู่ในบทความคัดสินค้าร้านค้าสวัสดิการโรงงาน
ป้ายเมนูโรงอาหาร ควรเขียนข้อมูลสารก่อภูมิแพ้อย่างไร?
ป้ายที่ใช้ได้จริงบอกชื่อเมนู สารก่อภูมิแพ้ที่ใช้ในสูตร และคำเตือนเรื่องอาจปนเปื้อนถ้ามี โดยใช้คำเดียวกับตารางในครัวทุกครั้ง ตัวอย่างเช่น
ผัดกะเพราไก่ ไข่ดาว
มี: ปลา (น้ำปลา) หอย (ซอสหอยนางรม) ถั่วเหลืองและข้าวสาลี (ซีอิ๊ว) ไข่
อาจมี: กุ้ง (ใช้กระทะร่วมกับเมนูกุ้ง)
- ใช้คำที่คนทั่วไปเข้าใจ เช่น "กุ้ง ปู" แทนคำว่าสัตว์น้ำที่มีเปลือกแข็ง
- มีภาษาอังกฤษกำกับ ถ้ามีพนักงานต่างชาติ
- อย่าเขียนว่า "ไม่มีสารก่อภูมิแพ้" ถ้าครัวยังใช้อุปกรณ์ น้ำมันทอด หรือพื้นที่ร่วมกัน ให้เขียนเฉพาะสิ่งที่รู้จริง
พนักงานแจ้งว่าแพ้อาหาร โรงอาหารควรทำอะไรต่อ?
ให้พนักงานแจ้งผ่านช่องทางที่ฝ่ายบุคคลกำหนด บันทึกเฉพาะข้อมูลที่จำเป็น แล้วแจ้งครัวว่าต้องระวังอะไร ส่วนความรุนแรงของอาการและสิ่งที่ห้ามกิน ควรเป็นไปตามคำแนะนำของแพทย์ของพนักงานคนนั้น ข้อมูลสุขภาพถือเป็นข้อมูลส่วนบุคคลที่อ่อนไหวตามกฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล จึงควรตกลงกันให้ชัดว่าใครเห็นข้อมูลได้บ้าง
ถ้าพนักงานขอให้ทำจานแยก ทำได้ไหม?
ทำได้ในหลายกรณีถ้าครัวมีพื้นที่และอุปกรณ์แยก ตกลงเมนูทางเลือกให้ชัด ทำก่อนเมนูอื่น ใส่ภาชนะมีฝาเขียนชื่อไว้ และบอกตรง ๆ ว่าครัวที่ใช้ร่วมกันตัดโอกาสปนเปื้อนออกทั้งหมดไม่ได้
ถ้าพนักงานบอกว่าแพ้รุนแรง?
ควรคุยกันสามฝ่าย คือพนักงาน ฝ่ายบุคคล และผู้จัดการครัว ว่าโรงอาหารทำอะไรได้บ้าง บางกรณีให้พนักงานนำอาหารมาเองและมีที่เก็บแยกอาจเหมาะกว่า เรื่องการรองรับอาหารฮาลาล มังสวิรัติ และอาหารพิเศษอื่น อ่านต่อได้ที่อาหารฮาลาล มังสวิรัติ และอาหารพิเศษในโรงอาหาร
ถ้ามีคนมีอาการหลังกินอาหาร ทีมโรงอาหารต้องทำอะไรทันที?
ดูแลคนก่อนเรื่องอื่น แจ้งผู้รับผิดชอบปฐมพยาบาลขององค์กรตามแผนฉุกเฉิน และถ้าอาการดูรุนแรง เช่น หายใจลำบาก ให้โทรสายด่วนการแพทย์ฉุกเฉิน 1669 ทันที ทีมครัวไม่ควรวินิจฉัยหรือให้ยาเอง เมื่อเรียบร้อยแล้วจึงเก็บข้อมูล ได้แก่ เมนูที่กิน เวลา ล็อตซอสที่ใช้ ตัวอย่างอาหารที่เหลือ และป้ายที่วางอยู่ตอนนั้น แล้วส่งให้ฝ่ายบุคคลตามขั้นตอนที่ตกลงไว้
HR และจัดซื้อควรเขียนเรื่องสารก่อภูมิแพ้ลงใน TOR โรงอาหารอย่างไร?
ถ้าไม่เขียนไว้ เรื่องนี้มักกลายเป็นงานที่ทุกฝ่ายคิดว่าอีกฝ่ายทำอยู่ หัวข้อที่ควรมี ได้แก่
- ผู้รับจ้างจัดทำตารางสารก่อภูมิแพ้ของทุกเมนูในรอบเมนู และส่งให้องค์กรก่อนเปิดใช้เมนูใหม่
- ขั้นตอนเมื่อเปลี่ยนสูตร เปลี่ยนซัพพลายเออร์ หรือรับของทดแทน และใครเป็นผู้อนุมัติ
- รูปแบบป้ายเมนูหน้าไลน์ ภาษาที่ใช้ และการอัปเดตทุกวัน
- การอบรมพนักงานครัวและคนตักให้ตอบคำถามจากตาราง ไม่ใช่จากความจำ
- ช่องทางรับแจ้งเรื่องแพ้อาหาร การเก็บข้อมูล และขั้นตอนเมื่อเกิดเหตุ
ตอนผู้ให้บริการมานำเสนองาน ลองขอดูตารางสารก่อภูมิแพ้ของจริงหนึ่งสัปดาห์ ถามว่าคนตักจะตอบคำถาม "เมนูนี้มีกุ้งไหม" อย่างไร และถ้าซอสยี่ห้อเดิมขาด ใครแก้ตาราง คำตอบจะบอกได้ว่าระบบมีอยู่จริงในครัว หรือมีแค่ในเอกสาร
คำถามที่พบบ่อยเรื่องสารก่อภูมิแพ้ในโรงอาหาร
สารก่อภูมิแพ้ในอาหาร มีกี่กลุ่มตามกฎหมายไทย?
ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 450) พ.ศ. 2567 มีสิบกลุ่ม ได้แก่ ธัญพืชที่มีกลูเตน สัตว์น้ำที่มีเปลือกแข็ง ไข่ ปลา ถั่วลิสง ถั่วเหลือง นม ถั่วที่มีเปลือกแข็ง ซัลไฟต์ และหอยกับหมึก ประกาศนี้ใช้กับฉลากอาหารในภาชนะบรรจุ
น้ำปลา ซีอิ๊ว และซอสหอยนางรม นับเป็นสารก่อภูมิแพ้ไหม?
นับตามวัตถุดิบที่ใช้ทำ น้ำปลาทำจากปลา ซีอิ๊วมักมีถั่วเหลืองและบางยี่ห้อมีข้าวสาลี ส่วนซอสหอยนางรมทำจากหอย ครัวควรดูบรรทัดข้อมูลสำหรับผู้แพ้อาหารบนฉลากของยี่ห้อที่ใช้จริง
ตารางสารก่อภูมิแพ้ของโรงอาหาร ควรอัปเดตเมื่อไร?
ทุกครั้งที่เปลี่ยนสูตร เปลี่ยนยี่ห้อซอสหรือวัตถุดิบ หรือเพิ่มเมนูใหม่ และควรทบทวนทั้งตารางเมื่อเริ่มรอบเมนูใหม่
TJ FAVOR GROUP ช่วยวางระบบเรื่องนี้ในโรงอาหารได้ไหม?
TJ FAVOR GROUP ยินดีพูดคุยเรื่องตารางสารก่อภูมิแพ้ ป้ายเมนู และขั้นตอนในครัวให้เข้ากับโรงอาหารของแต่ละองค์กร โดยรายละเอียดตกลงกันตามขอบเขตงานจริง
ติดต่อทีมงาน TJ FAVOR GROUP ได้ทางไหน?
โทร 063-878-8169 / 087-746-0044 / 096-949-6622 หรือ LINE @tjfavor และดูช่องทางอื่นได้ที่หน้าติดต่อเรา
บทความที่เกี่ยวข้อง
- อาหารฮาลาล มังสวิรัติ และอาหารพิเศษในโรงอาหาร
- คู่มือตรวจรับวัตถุดิบโรงอาหาร
- คัดสินค้าร้านค้าสวัสดิการโรงงาน
สนใจบริการบริหารจัดการโรงอาหารกับ TJ FAVOR?
ติดต่อทีมงานเพื่อนัดสำรวจพื้นที่และรับข้อเสนอ ทีมบริหารโรงอาหารและจัดเลี้ยงในกรุงเทพฯ มากกว่าเจ็ดปี ไม่มีค่าบริการเพิ่ม และมีสายด่วนตลอดยี่สิบสี่ชั่วโมง
แชทกับ TJ Favor ทาง LINE โทร 063-878-8169
LINE: @tjfavor · โทร 063-878-8169 / 087-746-0044 / 096-949-6622


